Sarrera

Opentrad itzulpen automatikoko sistema da eta 2006ko maiatzean aurkeztu zen Kataluniako Unibertsitate Politeknikoan. 20 hizkuntza-bikote baino gehiagoren arteko itzulpenak egiten ditu. Gero eta erabilera zabalagoa dauka Opentrad itzultzaile automatikoak, eta  erabiltzaile, enpresa eta erakunde publikoek zeregin hauetarako erabiltzen dute: testuak eta dokumentuak itzultzeko, Interneten hizkuntza desberdinetan nabigatzeko, eta abar. Itzultzaile automatiko honek beste aukera batzuk ere eskaintzen dizkie zenbait erabiltzaileri, hala nola, beren web-orri pertsonalak, enpresako web-orriak, blogak, eta abar ingelesez, gaztelaniaz, galegoz, portugesez, katalanez, eta abarrez jartzea.

Helburua

Opentrad proiektuaren helburu nagusia itzulpen automatikoko bi gailu edo motor garatzea izan da. Horietako bat hizkuntza ahaideko bikoteentzat da, transferentzia sintaktiko partziala egiteko; bestea berriz, transferentzia sintaktiko osokoa, elkarrengandik urrutiago dauden hizkuntz bikoteentzat. Beraz, proiektuaren azken helburua eskaintzen dituen hizkuntza-bikoteen arteko itzulpenak egiteko gai den sistema-prototipoa sortzea da.

Babeslea eta bultzatzailea

2004.urtean hasi zituzten sistema honen sortze-lanak. Garai honetan proiektu honek zazpi partaide zituen: Eleka Ingeniaritza Linguistikoa, Vigoko Unibertsitateko Informatika Hizkuntzalaritzako Mintegia, Alakanteko Unibertsitateko Transducens taldea, Kataluniako Unibertsitate Politeknikoa (TALP), Euskal Herriko Unibertsitateko Ixa taldea, Imaxin Software eta Elhuyar Fundazioa.

Gaur egun, Opentrad Partzuergoa imaxin software eta Eleka Ingeniaritza Linguistikoa enpresek osatzen dute. Imaxin Software software eta multimediako I+G+b arloko soluzio eta zerbitzu aurreratuak eskaintzen dituen enpresa da eta ingeniaritza linguistikoan, lokalizazioan eta hezkuntzarako multimedia produktuetan aditua da. Eleka Ingeniaritza Linguistikoa ingeniaritza linguistikoaren arloan I+G+b proiektuak lantzen dituen enpresa da, batez ere garapen eta berrikuntza arloetan.

Hizkuntzak

Aipatu bezala, Opentrad sistemak 20 hizkuntza-bikote baino gehiago itzultzen ditu. Opentrad Partzuergoari, unibertsitateei edota komunitateei esker lortu da  hizkuntza desberdin hauetara itzuli ahal izatea. Hona hemen horietako batzuk:

• Gaztelania-Errumaniera
• Gaztelania-Ingelesa
• Gaztelania-Frantsesa
• Gaztelania-Katalana
• Gaztelania-Galegoa
• Gaztelania-Portugesa
• Gaztelania-Euskara
• Frantsesa-Katalana
• Okzitanoa-Katalana
• Okzitanoa-Gaztelania
• Ingelesa-Katalana
• Ingelesa-Esperantoa
• Ingelesa-Galegoa
• Galesa-Ingelesa
• Esperantoa-Gaztelania
• Esperantoa-Katalana
• Bretoia-Frantsesa
• Portugesa-Katalana
• Portugesa-Galegoa
• Norvegiera Nynorsk- Norvegiera Bokmal

Abantailak

Ugariak dira Opentrad itzultzaile automatikoak eskaintzen dizkigun abantailak. Hauexek dira aipagarrienak:

• Opentrad, integratzen erraza: edozein sistemarekin integratzeko aukera ematen du, eta itzultzaile hau darabilen bezero bakoitzaren beharretara egokitzen da. Dokumentu asko, hainbat hizkuntzatakoak, erabiltzen dituzten erakundeei zuzendua dago.
• Opentrad, kalitatea eta pertsonalizazioa: Opentrad, bezero bakoitzaren terminologia-beharretara pertsonalizatu eta egokitu daiteke. Eskaintzen duen hizkuntza-kalitatea dela eta, enpresa eta erakunde publiko gehiagok darabilte sistema hau.
• Opentrad, azkartasuna itzulpenetan: itzultzaile automatiko honek berehala itzultzen ditu testuak, dokumentuak, web-orriak eta abar.
• Opentrad, lizentziarik gabe: teknologia-inbertsioak optimizatzeko aukera ematen du. Kostuak aholkularitzatik eta bezero bakoitzaren beharretara pertsonalizatu eta egokitzetik eratorritakoak dira.

Erabilera gomendioak

Opentrad itzultzaile automatikoaren Web orrialdean ondorengo gomendio hauek aurki ditzakegu sistema hau ahalik eta hoberen erabiltzeko:

1. Itzulpena egin aurretik testu originala zuzendu, testu originalean dauden akatsek itzulpenaren kalitatean eragina izan dezaketelako.
2. Esaldi laburrak eta sinpleak erabiltzea komeni da hauek itzulpenak zuzenak izaten laguntzen dutelako, horrela esaldi anbiguoak ere saihestuz.
3. Puntuazioa eta sintaxia zaindu egin behar dira, azken batez, adierazi nahi dena ongi ulertzeko eta transmititzeko ezinbesteko elementuak dira
4. Itzultzaile automatikoak testua ongi ulertu dezan lagunarteko esamoldeak eta esaera idiomatikoak saihestu behar dira, nahasmena sor dezaketelako.
5. Funtsezkoa da itzulpena berrikustea prozesu automatizatuek hizkuntza soildu egin dezaketelako.

Adibideak

Opentrad itzultzaile automatikoaren funtzionamenduan sortzen diren akatsak frogatzeko zenbait artikulu hartuko ditugu. Lehenengo eta behin, bi artikulurekin egingo dugu froga, lehenengoa gaztelaniatik euskarara eta bigarrena euskaratik gaztelaniara itzuliz.  Azkenik, gaztelaniazko abesti bat euskaratu egin dugu.

1. Lehenengo testua Gara egunkaritik (2011-04-13) hartu dugu, eta hau da:

“El seísmo ha tenido lugar a las 10:08 hora local (02:08 GMT) con su epicentro localizado a diez kilómetros de profundidad en el sur de Fukushima, donde ha alcanzado una intensidad de grado 4 en la escala japonesa de siete puntos, que se centra más en las zonas afectadas. El terremoto no ha obligado a evacuar la planta nuclear de Fukushima Daiichi ni ha detenido las labores de enfriamiento de sus reactores, según ha informado la televisión pública NHK. Parte de los operarios de Fukushima se concentran hoy en drenar el agua contaminada que inunda varias zonas de las instalaciones del reactor 2, según NHK”.

“Seismoa gertatu da 10:08 ordu lokal (02:08 GMT) sakontasunaren 10km-ri Fukushimaren hegoaldean haren epizentro aurkituarekin, intentsitate bat lortu duen leku gogoz lau zazpi puntutako japoniar eskalan, gehiago erdiratzen den inguru eragin. Lurrikarak Fukushima Daiichiren planta nuklearra ebakuatzera ez du behartu ere haren erreaktoreen hoztearen lanak gelditu ditu, NHK telebista publikoa informatu du. Fukushimaren langileetako batzuk gaur kontzentratzen dira erreaktorearen instalazioen bi zenbait inguru urpetzen duen ura, drainatu kutsatuta NHK-ren arabera”.

Egin diren akatsak aztertzeko maila morfosintaktikoa eta maila lexikoa hartuko ditugu kontuan.

Maila morfosintaktikoa:

• Euskarazko itzulpenak gaztelaniazko artikuluaren orden bera jarraitzen du, lehenengo esaldi honetan argi ikus daitekeenez: el seísmo ha tenido lugar a las 10:08 hora local (S-V-O) eta seismoa gertatu da 10:08 ordu lokal (S-V-O). Baina euskarazko ordenak S-O-V izan beharko luke.
• Ezagutzen ez dituen hitzak bere horretan itzuli ditu, hitza deklinatu barik, adibidez: a las 10:08 hora local eta 10:08 ordu lokal.
• Deklinabide kasuak ez ditu bereizten:

                          -Adlatibo eta datiboaren arteko bereizketarik ez du egiten adibide honetan: a diez kilómetros eta 10km-ri.  Adlatiboak egon beharko lukeen tokian, 10km-ra, datiboa erabiltzen du.

                          -Ondorengo adibide honetan ere itzultzaile honek akats bat egin du hitz bat deklinatzerako orduan: con su epicentro localizado epizentro aurkituarekin itzuli du, hau da, soziatibo kasua aditzari gehitu dio.

                          -Genitiboa eta leku-genitiboa nahastu dira adibide honetan: Fukushimaren langileetako erabili du Fukushimako langileetako erabili ordez.

                          -Kasu batzuetan ergatibo kasua ez da agertzen. Esaterako, NHK telebista publikoa informatu du.

• Labores de enfriamiento, hoztearen lanak gisa itzuli du. Euskaraz hitz elkartu baten bidez adieraziko genukeena (hozte-lanak)itzultzeko, egitura sintaktiko batez baliatu da sistema hau.
• Ezezko esaldiak sortzeko egitura sintaktikoan egokia ez den partikula bat erabili du: ere partikula ezta partikularen ordez: ez du behartu ere haren erreaktoreen hoztearen lanak.
• Egitura aldetik, erreaktorearen instalazioen bi zenbait inguru urpetzen duen ura, drainatu kutsatuta esaldia guztiz okerra da eta ezinezkoa da esaldiaren zentzua ulertzea.

Maila lexikoa:

• Zenbait hitz itzultzerakoan aukeraketa okerra egin da; izan ere testuinguru batzuetan sinonimoak diren hitzak erabili dira baina testu honetarako egokiak ez direnak. Adibidez: erdiratu eta centrar (areagotu izango lizateke aukerarik egokiena); afectadas eta eragin (kaltetuak) ; evacuar eta ebakuatu (hustu).
• Euskarazko itzulpenean leku gogoz  hitzak erabiltzen dira baina ez dakigu zeri egiten dioten erreferentzia gaztelaniazko testuan.

2. Bigarren testua Berria egunkaritik (2011-04-17) hartu dugu:

“Donostiako Bulebarrean amaituko da gaur Korrika, auzo guztiak igaro ondoren. Milaka euskaltzalek espero duten unea iritsiko da: Korrika osoan zehar lekukoaren barruan joan den leloa irakurtzekoa. Aldi guztietan bezala, festari amaiera emateko, egun osoko jaia izango da ondoren”.

“Donostiako el próximo día bulebarrean hoy ha después de pasar, corriendo todos los barrios. Miles de euskaltzalek se espera año: el momento por todo el corriendo dentro del testigo el lema que se ir irakurtzekoa. , como en todos tiempo el final festari para dar fiesta de todo el día después de será”.

Aurreko adibidean bezalaxe, akatsak aztertzeko maila morfosintaktikoa eta maila lexikoa erabiliko ditugu:

Maila morfosintaktikoa:

• Deklinatuta dauden hitzak ez ditu gaztelaniara itzultzen, ez dituelako ezagutzen. Esaterako: Donostiako, bulebarrean, euskaltzalek, irakurtzekoa, festari.
• Amaituko da eta iritsiko da aditzak ez dira gaztelaniazko testuan itzulita agertzen.
• Badira ere zenbait elementu euskarazko testuan agertzen ez direnak eta gaztelaniazko itzulpenean badaudenak: hoy ha después de pasar eta se espera año.
• Gaztelaniazko itzulpenean ir aditza ez dago jokatua. Erlatibozko esaldia zuzena da, baina aditz nagusia ez: joan den leloa -> el lema que se ir.
• Esaldiak ez daude ondo egituratua eta horrek ulermena zailtzen du. Esate baterako: para dar fiesta de todo el día después de será.

Maila lexikoa:

• Korrika hitza ondo itzulita dago, itzultzaileak aditzondo gisa antzeman eta horrela itzuli duelako (corriendo) baina itzultzaile automatikoa ez da gai izan lexikalizatutako eta izen berezi bihurtutako aditzondoa dela antzemateko. Ezin du jakin Korrika zer den eta horregatik itzuli du aditzondo gisa.
• Aldi itzultzerakoan aukeraketa okerra egin du, tiemporen ordez beste hitz bat aukeratu beharko zuelako testuinguru horretarako egokiagoa izango litzatekeena.

3. Hirugarren testua Los Ronaldos taldearen “No puedo vivir sin ti” abestitik atera dugun zati bat da:

 ”Llevas años enredada en mis manos,
en mi pelo, en mi cabeza,
y no puedo más, no puedo más.
Debería estar cansado de tus manos,
de tu pelo, de tus rarezas,
pero quiero más, yo quiero más.

No puedo vivir sin ti,
no hay manera,
no puedo estar sin ti,
no hay manera”.

“Urteetan daramazu nire eskuetan korapilatua,
nire ilean, nire buruan,
eta gehiago ez ahal dut, gehiago ez ahal dut.
Zure eskuetatik nekatu,
zure ilearen, zure arrarotasun,
baina nahiago naiz, nik nahiago naiz.

Zu gabe ez dut bizi izan ahal,
era ez dago,
zu gabe ez naiz egon ahal,
era ez dago”.

Oraingo honetan akatsak maila morfosintaktikoan baino ez dira ematen.

Maila morfosintaktikoa:

• Lehenengo akatsa (urteetan daramazu) gramatikalki zuzena da baina ulermen eta erabilera aldetik egokiagoa izango litzateke ondorengo hau: urteak daramatzazu.
• Bigarren akatsa guztiz gramatikala da : no puedo más itzultzeko ezin dut gehiago beharrean ez ahal dut itzuli du.
• Hirugarrena deklinabide-akatsa da:  cansado de tus manos itzultzeko zure eskuez nekatuta izango litzateke egokiena, baina zure eskuetatik nekatuta itzuli du. Hau da, ablatiboa erabili du kasu hau erabili behar ez zuenean.
• Gaztelaniazko testuan deberia estar azaltzen da, ez, ordea, euskarazkoan. Hots, ezabatu egin dute.
• Bosgarren akatsa aditzean ematen da: alde batetik, aditza dago gaizki itzulita testuinguru honetan ez baitu eman nahi izan dioten zentzua: quiero más esateko gehiago nahi dut izango litzateke egokia eta ez nahiago naiz. Bestalde, aditz-laguntzailea ere gaizki erabilita dago: nahiago dut izan beharko litzateke eta ez nahiago naiz. Azkenik, aditzarekiko komunztadura ere hautsi egiten da: ergatibo kasua erabili da beharrezkoa ez denean: nik nahiago naiz.
• Seigarren akatsean gramatika aldetik daude arazoak: no puedo vivir itzultzeko ez dut bizi ahal erabili dute eta ezin dut bizi litzateke forma egokia.
• Azken akats honetan arazoa ordenarekin eta deklinabidearekin dago, partitiboarekin zehazki. No hay manera esateko ez dago erarik izango litzateke itzulpen egokiena baina era ez dago itzuli da.

Bibliografia

• Opentrad, machine translation (2010). Kontsultatua: apirilak 13, 2011. Orrialdea:  http://www.opentrad.com/eu/opentrad
• OpenTrad (2010, azaroak 3). Wikipedia, Entziklopedia askea. Konsultatua: apirilak 13, 2011. Orrialdea:   http://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenTrad&oldid=1758210.
• Universo Abierto, blog de la biblioteca de la Facultad de Traducción y Documentación de la Universidad de Salamanca (matxoak 26, 2009). Kontsultatua: apirilak 13, 2011. Orrialdea:   http://www.universoabierto.com/1138/opentrad-sistema-de-traduccion-automatica-de-codigo-abierto-para-todas-las-lenguas-del-estado/
• Aula intercultural, el portal de la educación intercultural (2003-2010).Kontsultatua: apirilak 13, 2011. Orrialdea:  http://www.aulaintercultural.org/article.php3?id_article=1622
• Evaluation of machine translation (2011, martxoak 22). Wikipedia, The Free Encyclopedia. Kontsultatua: apirilak 19, 2011. Orrialdea: http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Evaluation_of_machine_translation&oldid=420115657

Sarrera

Gotzon Garatek (1934-2008) egindako bilketa-lan honetan 27.000tik gora atsotitz aurki ditzakegu lau hizkuntza desberdinetan: euskara, gaztelania, ingelesa eta latina. Atsotitz-bilduma hau egiteko Gotzon Garate 30 urtez Euskal Herriko hainbat baserritan bildutako informazioaz baliatu da, eta Bilbao Bizkaia Kutxa Fundazioaren laguntzari esker argitara eman zuen 1998.urtean. Corpus hau Interneten eskuragarri daukagu orrialde honetan: http://www.ametza.com/bbk/htdocs/hasiera.htm

Euskarari eta euskal kulturari egindako ekarpena

Atsotitzen corpus hau aurki dezakegun atsotitz bildumarik onenetarikoa eta osoena da era ukaezin batean aberasten baitu euskera eta honen ezagutza. Gotzon Garateren hitzetan: “Atsotitzak oso onak dira gure hizkuntza eta kultura ezagutzeko”. Azken batez, lexikoa ez ezik, esaldi osoak ere badaudelako, bizitza osoan euskaraz hitz egin izan dutenek esandakoak. Lehen esan dugun bezala, Gotzon Garate 30 urtez ibili zen baserriz baserri corpus hau osatzeko atsotitzak biltzen. Horregatik diogu bildumarik oneneratikoa eta errepikaezina dela, gaur egun gero eta gazte gutxiago bizi direlako baserrietan eta beraz, gero eta atsotitz gutxiago dakitelako.

Atsotitzen sailkapena

Esan bezala, lau hizkuntzatan agertzen zaizkigu corpus honetako atsotitzak. Euskarazko atsotitzak 14.458 dira, eta gehienak zazpi probintzietako 23 baserritan bildu dira. Euskal atsotitz hauen gaztelaniazko, ingelesezko eta latinezko ordainak agertzen zaizkigu. Gauza bera gertatzen da beste hizkuntzetako atsotitzekin: gaztelaniaz 5.208 esaera zahar daude eta hauek beste hizkuntzetan zelan esaten diren aurki dezakegu; eta sail hau osatuena eta garrantzitsuena da euskal atsotitzekin batera. Ingelesez, 4.045 atsotitz eta latinez 3.462 atsotitz daude, eta hauen baliokideak ere agertzen dira beste hiru hizkuntzetan. Hau guztia era argiago batean ikusiko dugu esaera zahar batzuen adibideak ematean.

Hala ere, ez dira agertzen frantsesezko atsotitzak, eta liburuaren sarreran honen azalpena ematen zaigu: “Frantsesez ez. Zergatik? Gure Iparraldeko haurrideek lan hori hobeki egingo dutelako, nire aldean frantsesez hobeki baitakite“.

Atsotitzek biltzen dituzten eremuak

Atsotitzen corpus honetan hauexek dira lantzen diren eremu esanguratsuenak:

• Animalien eremu semantikoak leku handia hartzen du corpus honetan. Zakurren, ardien, zerrien, astoen, azerien gainean esandako atsotitzak aurki ditzakegu. Esaterako: “Edonon dauz txakurrek agiñek zabalik”.
• Euskal Herriko ohiturei buruzko atsotitzak: zerri-hiltzea, euskal ezkontzak, etab. Hau da, “San Antonio, jentia ezkontzeko beti pronto”.
• Euskal Herriaren filosofia eta morala. Adibidez: “Filosofia baiño, oillozopia obe”
• Euskal gizarteari buruzko informazioa ere ematen digute atsotitzek; hala nola, familia, lana, erlijioa. Hala nola, “Familia, erriaren mintegia” eta “Ama Birjiñia martxoko, ni mendian gaillurrerako”.
• Mitologia eta naturarekin lotutako siniskerak ditugu. Esate baterako, “Sustraiak barrenago, zuhaitzak gorago”.
• Otoitzak, sorginkeriaren gaineko atsotitzak, Euskal Herriko jaiak eta arbasoengandik jaso ditugun ipuinak. Hots, “Zelako gizona, alako otoitza” eta “Sorginak sasien gainetik eta odeien azpitik”.
• Folklorea eta etnologiari buruzkoak ere badira, herriaren antzinateko uste, jokamolde eta tradizioak azaltzen dituztenak.

Corpusaren funtzionamendua

Corpus hau nola funtzionatzen duen azalduko dizuegu orain eman beharreko pausu guztiak banan-banan azalduz.

1. Behin orrialde honetan gaudela (http://www.ametza.com/bbk/htdocs/hasiera.htm) goiko aldean agertzen den kontsulta botoia klikatu behar da.

2. Ondoren, bilatu nahi dugun hitza jartzeko aukera daukagu. Gainera, hitz bat baino gehiago kontsulta dezakegu. Kontuan hartu beharrekoa da hitzak mugagabean idatzi behar direla; hau da, zuhaitz eta ez zuhaitza, eta ireki eta ez irekitzeko.

3. Hurrengo pausua hitzaren kontsulta egitea da. Gure kasuan, eguzki hitza daramaten atsotitzak zeintzuk diren ikusi nahi dugu. 74 atsotitz agertzen dira zerrendatuta, eta irudi honetan lehenengo hamarrak ikus daitezke.

4. Atsotitz bakoitzaren baliokidea beste hiru hizkuntzetan ikusi ahal izateko, nahikoa da atsotitz bakoitzaren ezkerretara dagoen gezia klikatzea. Hau egitean, eskuineko aldean agertuko zaizkigu baliokideak euskaraz, gaztelaniaz eta latinez. Hala ere, gerta daiteke atsotitz batek baliokiderik ez izatea. Guk aukeratu dugun atsotitza hau da: “han ere ogia ez da eguzkitan erretzen”.

Ikus daitekeen bezala, aukeratu dugun atsotitz honek ez dauka baliokiderik. Gaztelaniaren kasuan, berriz, hiru; ingelesaren kasuan, bost eta latinez bakarra.

Prozesu hau berriro egingo dugu baina gaztelaniazko bilatzailearekin. Oraingo honetan vergüenza hitza jarri dugu bilatzailean eta hamahiru atsotitz agertu zaizkigu, eta baliokideak ikusteko guk atsotitz hau aukeratu dugu: “Quien tiene vergüenza, ni come ni almuerza”.

Ikus dezakegunez, atsotitz honek euskarazko bederatzi baliokide ditu eta gaztelaniazko beste hiru. Latinaren eta ingelesaren kasuan, aldiz, ez du kidekorik.

Bibliografia

• Gotzon Garate, Atsotitzak (1998). Kontsultatua: apirilak 6, 2011. Orrialdea: http://www.ametza.com/bbk/htdocs/hasiera.htm
• Gotzon Garateri elkarrizketa (2005, azaroak 24). Uztarria.com, Azpeitiako Ataiye. Kontsultatua: apirilak 6, 2011. Orrialdea: http://www.uztarria.com/albistiek/1132820808
• “Un nuevo ‘Atsotitzak’, con más de 30.000 refranes recogidos por Gotzon Garate en todo el País Vasco, reeditado por la BBK, que lo presentará en la Feria de Durango” (2003, azaroak 19). Euskalkultura.com, diáspora y cultura vasca. Kontsultatua: apirilak 6, 2011. Orrialdea: http://www.euskalkultura.com/noticias/un-nuevo-atsotitzak-con-mas-de-30-000-refranes-recogidos-por-gotzon-garate-en-todo-el-pais-vasco-reeditado-por-la-bbk-que-lo-presentara-en-la-feria-de-durango?language_sync=1

Sarrera

Orotariko Euskal Hiztegia (OEH siglez ere ezaguna) Euskaltzaindiak egin duen lanik handienetako bat da,  lexikografian ari direnentzako ezinbesteko baliabidea izanik. Hiztegi historiko honetan euskararen aro eta euskalki guztietako idazkietako lexikoa jaso eta antolatzen da. Orotariko Euskal Hiztegia hamasei liburukitan argitaratuta dago: lehena 1987an argitaratu zen paperean eta  16.a 2005ean. Ikertzaile eta erabiltzaile orok erraztasunez kontsulta dezan Euskaltzaindiak Internetez eskaintzen du hiztegiaren oinarrizko bertsio elektronikoa, orrialde honetan eskuragarri dagoena: http://www.euskaltzaindia.net/oeh

Babeslea eta bultzatzailea

Aztertzen ari garen hiztegi hau Euskaltzaindiak bultzatua da. Koldo Mitxelenak, Euskaltzaindiaren enkarguari jarraituz, eman zion hasiera ekimen honi 1984. urtean euskararen ondare lexikografiko zabala biltzeko helburuz. Hasiera batean, lan hau burutzeko 50 urte lehenago (1955ean) Azkuek argitaratu zuen Diccionario Vasco-Español-Francés obra eguneratu, zuzendu eta osatzen hasi zen. Dena den, lehen saiakera honek ez zuen atarramendurik  eman, alde batetik lana oso astiro zihoalako eta, bestetik, La Gran Enciclopedia Vasca argitaletxeak Azkueren hiztegia berrargitaratu zuelako. Beraz, ekimen hau aurrera ateratzeko beste irtenbide bat aurkitu beharrean zeuden eta Mitxelena ohartu zen hiztegia osatzeko lan-talde zabala beharrezkoa zela, lan mardulagoa egitea ezinbestekoa baitzen. Mitxelenaren  heriotzaren ondoren (1987an) Ibon Sarasolak hartu zuen ekimen honekin jarraitzeko ardura.

Gainera, web orrialdean agertzen diren dokumentu, zerrenda eta datu-baseak  Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten mende daude. Creative Commons  sormenezko lanak partekatzeko traba legalak murriztea helburu duen erakundea da, 2001ean sortua.

Irudi horien bidez adierazten dena zera da: dokumentu hauekin egin daitekeena edo ezin egin daitekeena. Hauek dira esanahiak:

Aintzat hartzea: material hauek banatu, kopiatu eta erakus daitezke.

Ez-komertziala: material hauek banatu, kopiatu eta erakus daitezke erabilera komertziala ez den bitartean.

Share alike: guk sortutako materiala alda eta bana daiteke baina beti ere material originalaren lizentzia pean.

Corpusa

Hiztegiaren corpusa osatzeko 1970eko hamarkada arterainoko 310 obra oso aukeratu zituzten. Hortik, 5.800.000 hitz atera zituzten. Idazki horietatik kanpo dagoen lexikoa ez da Orotarikoan azaltzen.

Erabilitako hizkuntzak

Esan bezala, euskarazko hiztegi bat da; hitz-sarrerak eta adibideak euskaraz azaltzen dira, baina azalpenak gaztelaniaz edo frantsesez ematen dira, eta kasu askotan bi hizkuntzetan. Hala ere, ezin dezakegu esan hiztegi hau guztiz elebiduna denik, euskal hitzen gaztelaniazko eta batzuetan frantsesezko ordainak ematen badira ere, ez baitira alderantziz ematen.

Hitz-sarreren egitura

Orotariko Euskal Hiztegiak 125.987 sarrera biltzen ditu eta honela egituratzen dira:

1. Hitza.
2. Hitzaren aldaerak eta aurreko hiztegigileek hitzari buruz esandakoa.
3. Aldaera bakoitzaren euskalkiak.
4. Aldaeraren idatzizko lehen erabileraren urtea (gehienetan).
5. Hitzaren esanahia.
6. Literatur tradizioko adibideren batzuk.

Adibide hauekin argiago ikusiko dugu OEHaren hitz-sarreren egitura: Eguzki izena:

Adibidean ikus dezakegunez, lehenengo eta behin hitz hau zein euskalkitan erabiltzen den azaltzen da: bizkaiera (V), gipuzkera (G), goi-nafarrera (AN), lapurtera (L), Donamartiriko behe-nafarrera (BN-arb) eta erronkariera (R). Ondoren hitz hau zein autorek erabili duten azaltzen da: LANDUCHIUS (Lcc), ECHAVE (Ech), MICOLETA (Mic), DEEN (Deen), URTE (Urt), LARRAMENDI (Lar), AÑIBARRO (Añ), DUVOISIN (Dv) eta HARRIET (H). Autoreen ostean eguzki hitzaren aldaerak agertzen dira, besteak beste: egoski, egozki, eguski, eguzku, euski, euzki, iduzki, iguski, iguzki, iluzki, iruzki, iuzki. Azkenik zenbait erreferentzia bibliografiko daude.

Azalpen hauen ondoren hitzaren esanahia azaltzen da eta hiztegi honetan, gorago esan dugun bezala, gaztelaniazko ordainaren bidez egiten da. OEHn eguzki izenak hiru esangura ditu. Hainbat adibide ematen dira  (hauetako batzuk frantsesez daude) eta zein liburutan agertzen diren ere aipatuta dago.

Orotariko Euskal Hiztegiak azpi-sarrerak (bai eguzki hitzarekin konposatuak bai eratorriak) ere eskaintzen ditu eta kasu honetan anitzak dira. Hitz-sarrera nagusiaren azpian agertzen dira zerrenda batean eta hauetariko batean klikatuz hitz horren sarrerara joan gaitezke. Esaterako, eguzki-lili, eguzki-ospel, eguzki-sortze; eguzkialdi, eguzkipeko, eguzkiratu, eta abar.

Lotsati izenondoa:

Adibidean ikus dezakegunez, lehenengo eta behin izenondo hau zein euskalkitan erabiltzen den azaltzen da: bizkaiera (V) eta gipuzkera (G). Gero, zein autoreek erabili duten: LARRAMENDI (Lar) eta AÑIBARRO (Añ). Ondoren, berriro agertzen dira lehenago aipatutako euskalkiak; eta honen ostean, autoreak agertzen dira berriz: IZTUETA (Izt), MOGUEL (Mg) eta DUVOISIN (Dv). Autoreen aipamena egin ostean, berriro aipatzen dira aurreko bi euskalkiak (V, G); hots; bizkaiera eta gipuzkera. Amaitzeko, azken autore bat aipatzen da: HARRIET(H).

Autoreen ostean lotsati izenondoaren aldaera bakarra agertzen da: Lotzati. Aldaera hau zein euskalkitan agertu den azaltzen da jarraian: Bergara eta Salinas-eko aldaeretan (V-gip). Honen ostean, aldaera hau erabili duten autoreak aipatzen dira: AZKUE (A), IZAGUIRRE (Iz), ETXEBARRIA (Etxba) eta ELEXPURU (Elexp).

Azalpen hauen ondoren hitzaren esanahia azaltzen da . Aztergai dugun hiztegi honetan lotsati izenondoak hiru esangura ditu. Hainbat adibide ematen dira adiera bakoitzean, eta zein liburutan agertzen diren aipatzen da ere.

Orotariko Euskal Hiztegiak izenondo honekiko lotura duen azpi-sarrera bakarra eskaintzen digu: lotsatiro.

Ikusi aditza:

Lehenengo eta behin ikusi forma orokorra (gral) zein autorek erabili duten azaltzen da: VOLTOIRE (Volt), POUVREAU (SP), LARRAMENDI (Lar), AÑIBARRO (Añ), DUVOISIN (Dv), HARRIET (H), DEEN (Deen), URTE (Urt), HARRIET, Martin (Ht) eta ARCHU (Arch). Ondoren, ikusi aditzaren aldaerak agertzen dira eta honekin batera, zein euskalkitan erabiltzen diren eta zein autorek erabili dituzten: ekusi Orozkoko bizkaiera (V-oroz), gipuzkera (G), Gipuzkoako, Larrauneko eta Arakilgo goi-nafarrera (AN-gip-larr-araq); ekosi Orozkoko bizkaiera (V-oroz); kusi Ulzamako, Erroko eta Gulinako goi-nafarrera (AN-ulz-erro-gulina), baztanera (B), Cizeko eta Baigorriko baztanera (BN-ciz-baig) eta ukusi Gernikako eta Bermeoko bizkaiera (V-ger) eta Burunda eta Etxarri-Aranazko gipuzkera aldaera (G-nav). Azkenik, beste bi adibideetan bezala, zenbait erreferentzia bibliografiko daude.

Azalpen hauen ondoren hitzaren esanahia da agertzen dena. Lehenengo eta behin, tradizio literarioa (tr) azaltzen da eta jarrian Ikusi hitzak dituen sarrerak: lau sarrera ditu aditz moduan, eta beste lau izentzat hartzen badugu.

Azkeneko adibide honetan ere azpi-sarrerak azaltzen zaizkigu. Hala nola, ikusiarena egin, ikusi arte, ikustera utzi, ikusiezin, ikusmin, ikusizale, ikusi-makusi, eta abar.

Laburdurak bi ataletan banatzen dira: lehenengoan, orokorrak ditugu. Adibidez:

Ikus daitekeenez, mota guztietako laburdurak biltzen dira atal honetan. Alde batetik, hitz-kategoriei dagozkienak dauzkagu, hala nola adj (izenondoa), sust (sustantiboa), vb (aditza) eta abar. Beste alde batetik, hizkuntza desberdinen laburdurak dauzkagu, esaterako: esp (espainiera), fr (frantsesa), cat (katalana), gal (galesa), vasc (euskara), irl (irlandesa) port (portugesa), eta abar. Gainera, morfosintaxiarekin zerikusia duten zenbait hitzen laburdurak ere badaude: art (artikuloa), decl (deklinabidea), erg (ergatiboa), gen (genitiboa), conj (konjunzioa), intrans (intrantsitiboa), eta abar. Azkenik, bestelako laburdura batzuk ere azaltzen dira atal honetan, besteak beste, ant (antzinakoa), arc (arkaikoa), euf (eufemismoa), gral (orokorra), litm (literalki), princ (hasiera), tit (izenburua), eta abar.

Bigarrenean, euskalki, azpieuskalki eta aldaerak agertzen dira. Esaterako:

Multzo desberdinak egin daitezke bigarren atal honetan ere: alde batetik, euskalkiak azaltzen dira: V (bizkaiera), G (gipuzkera), AN (goi-nafarrera), L (lapurtera), B (baztanera), BN (behe-nafarrera), S (zuberera) eta R (erronakariera). Bestetik, euskalki bakoitzaren azpieuskalki eta aldaerak ere agertzen dira. Bizkaieraren kasuan: V-ger (Gernika eta Bermeo aldeko aldaera), V-gip (Bergara aldekoa), V-al (Araba aldekoa), eta abar. Gipuzkeraren kasuan: G-azp (Azpeitia aldeko aldaera), G-bet (Beterrikoa), G-nav (Nafarroa aldekoa), eta abar. Goi-nafarrerari dagokionez: AN-gip (Gipuzkoa aldeko aldaera), AN-larr (Larraunekoa), AN-ulz (Ultzamakoa), eta abar. Lapurteraren kasuan: L-côte (Donibane Lohizuneko aldaera), L-sar (Sarakoa), L-ain (Ainhoakoa), eta abar. Behe-nafarrerari dagokionez: BN-or (ekialdeko aldaera), BN-baig (Baigorrikoa), BN-lab (Lapurdikoa), eta abar. Zubereraren kasuan bi azpieuskalki azaltzen dira: S-no (ipar-ekialdekoa) eta S-bas (Basaburukoa). Azkenik, erronkarierari dagokionez: R-is (Isabako aldaera), R-uzt (Uztarrozekoa), R-urz (Urzainkikoa), eta abar. Baztaneraren kasuan ez da azpieuskalki edo aldaerarik azaltzen.

Bibliografia

Hauek dira Interneten Orotariko Euskal Hiztegiari buruz idatzitako zenbait artikulu eta lan:

• Orotariko Euskal Hiztegia (2011, urtarrilak 4). Wikipedia, Entziklopedia askea. Kontsultatua: martxoak 10, 2011. Orrialdea:  http://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Orotariko_Euskal_Hiztegia&oldid=1832999.
• Orotariko Euskal Hiztegia (2010). Euskaltzaindia. Kontsultatua: martxoak 10, 2011. Orrialdea: http://www.euskaltzaindia.net/oeh
• “Euskaltzaindia presenta el Diccionario General Vasco-Orotariko Euskal Hiztegia, completado tras 21 años” (2005, azaroak 19). Euskalkultura.com, euskal diaspora eta kultuura. Kontsultatua: martxoak 10, 2011. Orrialdea: http://www.euskalkultura.com/noticias/euskaltzaindia-presenta-el-diccionario-general-vasco-orotariko-euskal-hiztegia-completado-tras-21-anos?language_sync=1
• Euskaltzaindia, “Orotariko Euskal Hiztegia: 50 urteko lana” (2005, azaroak 18). Erabili.com Azpeitiko Euskara Patronatua. Kontsultatua: martxoak 10, 2011. Orrialdea: http://www.erabili.com/zer_berri/berriak/1132268095
• Ibaizabal argitaletxea, “Orotariko Euskal Hiztegia sarean” (2009, azaroak 9). Ibaizabal,kulturaz blai albisteak. Kontsultatua: martxoak 10, 2011. Orrialdea: http://www.ibaizabal.com/kul_albis.php?id=74
• Euskaltzaindiako Prentsa Zerbitzua, “Orotariko Euskal Hiztegia sarean dago, Euskaltzaindiaren webgunean” (2009, urriak 13). Euskaltzaindia, Plazaberri. Kontsultatua: martxoak 10, 2011. Orrialdea: http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_content&Itemid=1&catid=121&id=534&lang=eu&view=article
• Creative Commons (2011, martxoak 23). Wikipedia, Entziklopedia askea. Kontsultatua: martxoak 29, 2011. Orrialdea:  http://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Creative_Commons&oldid=1934909.

Liburutegi elektronikoek ekipo mikroelektronikoak eta telekomunikazio instalazioak dauzkate, eta sistema hauek direla eta erraztasun handiz administra ditzakete gordetzen dituzten materialak, gehienbat paperezkoak direnak. Informazio horretara formatu elektronikoz hel gaitezke bai lekuan bertan bai urrun gaudelarik ere. Eraikin batean fisikoki aurkitzen diren bildumen zerrendak eta katalogoak eskaintzen dizkigute batik bat eta bilduma hauetan material eta formatu anitzak topatuko ditugu. Instituto Cervantes delakoak, esate baterako, liburutegi elektronikoa dauka.

Liburutegi digitaletan informazioa formatu digitalean gorde eta prozesatzen da; hau da, liburutegi digitalek beren bildumak digitalizatu egiten dituzte eta eskaintzen duten informazioa formatu elektroniko, magnetiko edo disko optikoetan soilik eskura daiteke. Hau guztia dela eta, jatorrizko edukiak, paperezkoa izan ohi denak, bere nagusitasuna galtzen du. Orokorrean, erabiltzaile gutxi eta oinarrizko eta espezializatutako bildumak dituzten liburutegiak dira. Liburutegi digitalen adibide gisa, Biblioteca Digital Mundial delakoa aipa dezakegu.

Liburutegi birtualek multimedia teknologiarik gorenena darabilte. Errealitate birtualaren bidez, interfaze bat sortzen da eta erabiltzaileari liburutegi tradizional batean dagoela irudituko zaio. Sistema desberdinak erabiltzen dituzte eta erabiltzaileak leku desberdinetan dauden bildumak aurki ditzake. Liburutegi birtualak ikusezina den leku batean aurkitzen dira, immateriala baina erreala, gizakiak eta injeniaritzak sortua; ziberespazioan, alegia.  Biblioteca Virtual Universal delakoa da liburutegi birtualen adibide bat.

Iturriak:

• Marlery Sánchez Díaz, Juan Carlos Vega Valdés (2002). Bibliotecas electrónicas, digitales y virtuales: tres entidades por definir. Kontsultatua: abenduak 22, 2010. Orrialdea: http://bvs.sld.cu/revistas/aci/vol10_6_02/aci05602.htm
• Biblioteca electrónica (2003-2010). Diccionario de términos bibliotecarios. Kontsultatua: abenduak 22, 2010. Orrialdea: http://cultura.glosario.net/terminos-bibliotecarios/biblioteca-electr%F3nica-12252.html
• Biblioteca digital (2003-2010). Diccionario de términos bibliotecarios. Kontsultatua: abenduak 22, 2010. Orrialdea: http://cultura.glosario.net/terminos-bibliotecarios/biblioteca-digital-12254.html
• Hugo Aguayo (2008). Biblioteca electrónica, biblioteca virtual y biblioteca digital. Kontsultatua: abenduak 22, 2010. Orrialdea: http://dinerointernet.obolog.com/biblioteca-electronica-biblioteca-virtual-biblioteca-digital-150514
• Biblioteca digital (2010, azaroak 24). Wikipedia, La enciclopedia libre. Kontsultatua: abenduak 22, 2010. Orrialdea:  http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Biblioteca_digital&oldid=42017747.

La escritura demótica es la cuarta fase de la lengua egipcia, evolucionada a partir del egipcio tardío o neo egipcio. Se trata de un sistema mixto (Ideográfico y consonántico), escrito de derecha a izquierda y es de uso general. Utilizada en papiros y ostracas, es un sistema muy cursivo y está repleto de ligaduras, abreviaturas y otras peculiaridades ortográficas. Su lectura es muy complicada y no es posible su digitalización.

La primera aparición de esta lengua está atestiguada en torno al año 650 a. C. y pervive hasta el 452 d. C. , donde en el templo de la diosa Isis en Philae se encuentra el último grafito demótico.

Los egipcios llamaban a este tipo de escritura sS n(y) Sat, es decir, “escritura de documento”.

Sus orígenes podemos encontrarlos en la Delta del Nilo y se expandió por el territorio egipcio a lo largo del siglo VII a. C. Podemos diferenciar tres fases:

1. Demótico temprano (650-400 a. C.).
2. Demótico medio o ptolemaico (400-30 a. C.).
3. Demótico tardío o romano (30 a. C.-452 d. C.).

El corpus de literatura es bastante amplio. Podemos hacer una distinción entre los textos que son literarios y los no literarios o de la vida cotidiana. Entre los literarios podemos mencionar los cuentos de Setne Khamwas. Entre los no literarios o de la vida cotidiana encontramos textos relacionados con cuestiones legales o administrativas como contratos, pleitos judiciales, recibos de pagos de impuestos, etc., pero también textos que tratan temas científicos y religiosos.

Un buen ejemplo de este tipo de escritura es la Piedra de Rosetta, que tiene tres textos: uno está escrito en jeroglíficos egipcios, otro en egipcio demótico y el último en griego antiguo.

Referencias:

• La escritura demótica (2008, 21 de mayo). Diario de una arqueóloga romántica. Consultado: 29 de noviembre, 2010. Página:  http://arqueologaromantica.spaces.live.com/blog/cns!A31903C3D2482CEE!427.entry
• La escritura demótica. Tarot egipcio. Consultado: 29 de noviembre, 2010. Página: http://www.tarot-egipcio.com/Art_jeroglificos_demotico.htm

Zergatik Open Access? Mundu guztiak ez duelako sarbidea izateko aukerarik, arrazoi ekonomikoak edo kokapen arazoak direla medio. Komunikazio eta parte hartze global bat posible izateko nahitanahiezkoa da Open Accessa.

Zertarako Open Access? Oztopo ekonomiko, legal eta teknologikoak gainditzea da Open Accessaren azken helburua. Anitzak dira Open Accessak dakarzkigun onurak, hala nola dokumentuak eskuratzeko erraztasuna eta autoreen ikusgarritasun handiagoa. Azken batez, askatasunez eskura ditzakegun dokumentuak gehiago kontsultatzen dira eta aipatuak izateko aukera gehiago dute. Beraz, Open Accessak publikatuta dauden ikerketen erakusketa eta erabilera bultzatzen du.

Laburbilduz, hauek dira Open Accessaren ezaugarri nagusiak: digitala da, online dago, eskuragarria da Interneteko konexioa duen edonorentzat, ez du copyright eta parekoen murrizketarik jasaten eta autoreei beraien lanak zabaltzeko eta horien eragina handitzeko aukera ematen die.

Iturriak:

• Peter Suber, Open Access Project Director (2004, azaroak 8). ALPSP-SSP Meeting, Washington. Kontsultatua: abenduak 6, 2010. Orrialdea:  http://www.sspnet.org/documents/130_Suber.pdf
• Acceso libre (2010, azaroak 21). Wikipedia, La enciclopedia libre. Kontsultatua: abenduak 6, 2010. Orrialdea:  http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Acceso_libre&oldid=41950327.
• Open Access Week 2010 (2010, urriak 18-24). Kontsultatua: abenduak 6, 2010. Orrialdea: http://www.openaccessweek.org/profiles/blogs/welcome-to-open-access-week
• Karin Dalziel (2006). Open Access for Librarians. What, Why and How? Slideshare. Kontsultatua: abenduak 6, 2010. Orrialdea: http://www.slideshare.net/karindalziel/open-access-for-librarians
• Joanna Ball and Jane Harvell, University of Sussex (2010, azaroa). Open Access to Scholarly Information: an introduction. Slideshare. Kontsultatua: abenduak 6, 2010. Orrialdea:  http://www.slideshare.net/sussexlibrary/open-access-introduction-supporting-researchers-with-open-access-open-access-week

Metadatu hitzak datuari buruzko datua esan nahi du. Interesgarriak diren zenbait objekturen testuingurua artikulatzen du -MP3 artxiboak, liburu elektronikoak eta satelite irudiak bezalako baliabideak- “baliabideen deskribapen” izeneko forma hartuz. Baliabideen deskribapen hau lehenengo artxibo eta liburutegi-katalogoetan erabiltzen zen jada. Dublin Core delakoaren sorrera eragin zuten metadatu modernoak Webaren iraultzarekin batera agertu ziren, 90eko hamarkadaren erdialdean.

Dublin Core DCMIk garatzen duen metadatu eredu bat dugu. 15 definizio semantiko deskritibo dituen sistema da, definizio horiei esanahi semantikoa emateko helburuarekin. Definizio hauek aukerazkoak dira, errepika daitezke eta edozein ordenatan ager daitezke. Dublin Core metadatuak erabilterrazak dira eta abantaila ugari dituzte, hala nola sinpletasuna, flexibilitatea, independentzia sintaktikoa, maila altua duen normalizazio formala, etab.

Iturriak:

• Dublin Core Metadata Initiative (2010, azaroak 22). Kontsultatua: azaroak 28, 2010. Orrialdea:  http://dublincore.org/
• DC-2010 International Conference on Dublin Core and Metadata Applications (2010, urriak 20-22). Kontsultatua: azaroak 28, 2010. Orrialdea: http://www.asis.org/Conferences/DC2010/
• Dublin Core (2010, irailak 24). Wikipedia, La enciclopedia libre. Kontsultatua: azaroak 28, 2010. Orrialdea:  http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Dublin_Core&oldid=40508211.
• Metadata (2010, azaroak 26). In Wikipedia, The Free Encyclopedia. Kontsultatua: azaroak 28, 2010. Orrialdea:  http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Metadata&oldid=398938087

Mesopotamiarren garaian taulak ziren nagusi batez ere, eta horietako asko egoera onean iritsi dira gaur egunera arte. Gehienak buztinaz eginikoak dira. Honez gain, metala eta harria ziren materialik erabilienak.

Egiptoarrak papiroaz baliatu ziren, mesopotamiarren buztinezko taulak baino hobea zena. Bere ezaugarrien artean, besteak beste: tintaz idazteko eskaintzen zuen erraztasuna, urarekin ezabatu zitekeen, aurkezpen ona zeukan, iraunkortasuna, bai eta erabilera eta garraio erraztasuna ere. Hori guztia dela eta materialik aproposena izan zen milaka urtez. Dena den, papiroaren fabrikazioa oso neketsua zen eta, horregatik, beste material batzuk ere erabili ohi zituzten idazkeraren euskarri gisa, hala nola ostraka izenaz ezagutzen diren zeramika zatiak. Egiptoko eskribek pintzel antzekoekin idazten zuten.

Greko-erromatarrak. Grekoek ere papiroa erabiltzen zuten gehien bat, baina egiptoarrek ez bezala egiten zuten: fabrikazio modu berri bati esker folioak egitea lortu zuten. Greziako eskribek kalamoekin (kanabera edo luma) idazten zuten. Erromatarrek grekoengandik bereganatu zituzten beren idazkera moduak eta, horregatik, Greziako liburuak eredu izan ziren erromatarrentzat. Garai honetako liburuak biribilki formakoak ziren.

Europako Erdi Aroa kultura greko-latindarraren oinordekoa dugu. Aurrekoek egiten zuten bezala, hauek ere scriptio continua izeneko estiloan idazten zituzten eskuizkribuak, hots, hitzen artean ez zuten tarterik uzten. Garai honetan liburuaren foman garrantzia izango zuen aldaketa bat eman zen: liburu-biribilkitik kodexerakoa. Pergaminozko kodexak liburu formato berriak ziren eta abantaila ugari ekarri zituzten, esaterako: enkoadernazioari esker askoz ere iraunkorragoak ziren, eramateko eta gordetzeko erraztasun handiagoak eskaintzen zituzten eta ekonomikoagoak ziren. Erdi Aroan liburuak arte lan gisa ikusiak ziren, luxuzkoak bailiran. Beraz, garai honetako hainbat liburu beren izaera artistikoagatik nabarmentzen ziren. Ilustrazioak garrantzitsuak bihurtuz joan ziren, eta enkoadernazioak ere berebiziko indarra hartu zuen. Ez zen denbora asko behar izan euskarri berri  baten agerpenerako: papera (k.o. I. mendean hasi zen Txinan, “zetazko papera” izenarekin).  Ekonomikotasunagatik eta praktikotasunagatik, denbora tarte labur baten ordezkatu zuen paperak pergaminoa.

Azkenik, XV. mendean, inprentaren sorrerak izugarrizko aldaketa teknologikoa eragin zuen. Izan ere, lehenago ezinezkotzat jotzen ziren kantitateetan ekoitz zitezkeen liburuak eta, era honetan, itzelezko aurrerapausoa eman zen irakurketaren demokratizazioan.

Iturriak:

• Jorge G. Paredes M.. Libro y lectura en la era digital. El gran desafío de la educación actual. Monografías. Kontsultatua: azaroak 20, 2010. Orrialdea: http://www.monografias.com/trabajos13/librylec/librylec.shtml

Dokumentazio digitalak iraunkortasuna eta ziurtasuna ematen die dokumentuei. Dokumentazio digitalak duen xedeetako bat arintasuna da, informazioa denbora-tarte laburrean eman ahal izateko. Horrez gain, informazio eskuratze hori ekonomikoa izan dadin ahaleginak egiten dira ere. Dokumentazio digitalean aurkitzen ditugun dokumentuak dinamikoak, aldakorrak eta pertsonalizatuak dira. Dokumentu digital hauek orrialdeak pasatuz irakur daitezke, hau da, ez dira linealki irakurri behar. Dokumentu digital bati orrialde edo paragrafo baten edukia alda geniezaioke dokumentu osoa aldatzeko beharrik gabe. Era berean, zenbait dokumentuk modifikatuak izateko aukera ematen dute irakurlearen eskaeren arabera. Irakurleak edukiaren inguruko iruzkinak eta galderak egin ditzake, hortaz, badago dokumentu digitalaren eta irakurlearen arteko nolabaiteko komunikazioa; badago erantzun bat, erreakzio bat. Hain zuzen ere, horretan datza interaktibitate delakoa. Dokumentu digitalek informazioa arazo barik helaraz dezakete, izaera multimediatikoa dutela esan daiteke, hau da, informatzeko bide anitzak eskaintzen dituzte.

Dokumentazio tradizionala dokumentazio digitalaren sorrera baino lehenago geneukan dokumentazio mota da. Paperezkoa izan ohi da eta honek galkorragoak egiten ditu dokumentuak. Dokumentu tradizionalen irakurketa pasiboa da, hots, dokumentuak esan egiten du eta irakurleak antzeman; edukiaren gaineko galderak bere buruari baino ezin dizkio egin, eta irakurtzen jarraitu beharko du erantzuna existitzen den jakin ahal izateko. Gainera, irakurleak ezin dizkio dokumentuari eduki berriak erantsi. Dokumentu tradizionalak ez du kanpoko loturetarako edo interaktibitaterako aukerarik ematen, beraz, linealki irakurri beharra dago. Informazioa helarazteko orduan, dokumentu tradizionalak mugatuta daude beren izaera monomediatikoagatik: testuak hitzaren bidez informatzen du, argazkiak irudiaren bidez eta grabaketak soinuaren bidez. Beraien artean osagarriak izan badaitezke ere,  funtsean, mezua bitarteko nagusiaren bitartez baino ez da hedatzen.

Iturriak:

• Jesús Tramulla, Universidad de Zaragoza (2007). Tendencias en documentación digital. Slideshare. Kontsultatua: urriak 30, 2010. Orrialdea: http://www.slideshare.net/tramullas/tendencias-en-documentacin-digital
• Msinfo, Sistemas de Información. Documentos Digitales. Msinfo. Kontsultatua: urriak 30, 2010. Orrialdea:  http://www.msinfo.info/propuestas/documentos/documentos_digitales.html
• Alfonso López Yepes, Universidad Complutense de Madrid (2001, azaroa). Documentación digital y nuevas tecnologías de la información. Rediris. Kontsultatua: urriak 30, 2010. Orrialdea: http://multidoc.rediris.es/cuadernos/num13/talleres/pdf/Radio_YEPES.pdf